Καλώς ήρθατε σε μια πλοήγηση που αναλύει τον ενεργό κόσμο της επιστήμης και της έρευνας στην Ελλάδα https://pplg2018.gr/. Στο παρόν δεν θα συναντήσετε συνηθισμένες αναφορές, αλλά μια ουσιαστική χαρτογράφηση του οικοσυστήματος: από τα καινοτόμα ερευνητικά έργα και τις υποδομές που τα στηρίζουν, μέχρι τους ανθρώπους που κρύβονται πίσω από κάθε ανακάλυψη και τους προσβάσιμους πόρους που έχουν τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσουν επαγγελματίες και πολίτες. Σκοπός μας είναι να σας παρέχουμε πρακτική γνώση για το πώς λειτουργεί το τοπίο της καινοτομίας.

Το Σχήμα των Επιστημονικών Έργων

Ένα σύγχρονο ερευνητικό έργο δεν είναι απλώς μια ιδέα, αλλά μια πολύπλοκη δομή με καθορισμένα στάδια ωρίμανσης. Ξεκινά από το Επίπεδο Τεχνολογικής Ετοιμότητας (TRL) 1, όπου παρατηρούμε τις βασικές αρχές, και ολοκληρώνεται έως το TRL 9, όπου ένα σύστημα ελέγχεται σε επιχειρησιακό περιβάλλον. Η κατανόηση αυτής της κλίμακας είναι κρίσιμη γιατί ορίζει το είδος της χρηματοδότησης που είστε σε θέση να ζητήσετε και τους συνεργάτες που έχετε ανάγκη σε κάθε φάση.

Στην Ελλάδα, τα πλείστα συνεργατικά έργα τοποθετούνται μεταξύ TRL 3 και TRL 7, συνδυάζοντας την ακαδημαϊκή γνώση με τη βιομηχανική εφαρμογή. Η επίτευξη ενός έργου στηρίζεται από τον σαφή διαχωρισμό των πακέτων εργασίας (Work Packages). Κάθε πακέτο διαθέτει δικό του προϋπολογισμό, παραδοτέα και χρονοδιάγραμμα. Αυτή η αρθρωτή λογική επιτρέπει σε διεπιστημονικές ομάδες να εργάζονται παράλληλα χωρίς να απωλέσουν τη συνολική εικόνα του στόχου.

Η υποβολή μιας πρότασης χρειάζεται στρατηγική σκέψη πέρα από την επιστημονική αριστεία. Πρέπει να εξετάσετε τον αντίκτυπο (impact) και την υλοποίηση (implementation). Οι αξιολογητές αναζητούν σαφείς οδούς προς την αγορά ή την κοινωνική αφομοίωση. Αυτό συνεπάγεται πως ένα έργο βιοτεχνολογίας δεν φτάνει να περιγράψει ένα νέο μόριο, αλλά οφείλει να προτείνει ένα επιχειρηματικό σχέδιο για την κλινική του αξιοποίηση και την κάλυψη ρυθμιστικών κενών.

Η κοινοπραξία είναι ο ακρογωνιαίος λίθος. Μια τυπική σύμπραξη αποτελείται από έναν ακαδημαϊκό συντονιστή, δύο ερευνητικά κέντρα, μια μεγάλη επιχείρηση και δύο μικρομεσαίες καινοτόμες εταιρείες. Αυτή η ισορροπία εγγυάται ότι η γνώση κυλά από το εργαστήριο στην παραγωγή. Η διαχείριση της διανοητικής ιδιοκτησίας (IP) πρέπει να καθοριστεί εξαρχής μέσω μιας Συμφωνίας Κοινοπραξίας (Consortium Agreement), προλαμβάνοντας μελλοντικές διαμάχες για τις πατέντες.

Υποδομές και Κόμβοι Αριστείας

Η έρευνα αιχμής χρειάζεται υποδομές που πολλές φορές είναι μη εφικτό να εξασφαλίσει ένα ξεχωριστό ίδρυμα. Η Ελλάδα συμμετέχει σε πανευρωπαϊκές υποδομές όπως το ELIXIR για βιοπληροφορική και το CESSDA για κοινωνικές επιστήμες. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι ένας ερευνητής σε ένα μικρό περιφερειακό πανεπιστήμιο είναι σε θέση να κερδίσει πρόσβαση σε υπερυπολογιστικές πλατφόρμες ή βάσεις γονιδιωματικών δεδομένων που βρίσκονται στο εξωτερικό, υποβάλλοντας απλώς ένα αίτημα χρήσης.

Σε φυσικό επίπεδο, εγκαταστάσεις όπως το Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών «Δημόκριτος» και το Αστεροσκοπείο Αθηνών εργάζονται ως κόμβοι ανοιχτής πρόσβασης. Αυτό που οφείλετε να ξέρετε είναι η διαδικασία: υποβάλλετε μια πρόταση πειράματος, η οποία κρίνεται από επιτροπή με κριτήριο την επιστημονική αριστεία. Εάν γίνει αποδεκτή, η πρόσβαση είναι δωρεάν και τα έξοδα διαμονής πολλές φορές καλύπτονται. Αυτό δημοκρατικοποιεί την υψηλή τεχνολογία, εξαλείφοντας τα οικονομικά εμπόδια.

Τα Τεχνολογικά Πάρκα, όπως αυτό του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» (Λεύκιππος) και το Επιστημονικό Πάρκο Πατρών, δεν είναι απλά κτιριακά συγκροτήματα. Είναι οικοσυστήματα που φιλοξενούν τεχνοβλαστούς και τμήματα R&D μεγάλων εταιρειών. Το πλεονέκτημα της συστέγασης είναι η άτυπη ανταλλαγή γνώσης και η πρόσβαση σε κοινό εξοπλισμό. Μια startup που νοικιάζει χώρο σε ένα πάρκο δύναται να χρησιμοποιήσει ένα ηλεκτρονικό μικροσκόπιο τελευταίας γενιάς με ωριαία χρέωση, αποφεύγοντας μια επένδυση εκατομμυρίων.

Οι ψηφιακές υποδομές αλλάζουν το παιχνίδι. Η υπηρεσία GRNET παρέχει δικτυακή συνδεσιμότητα και υπερυπολογιστική ισχύ (ARIS). Για ένα ερευνητικό έργο που τρέχει προσομοιώσεις κλιματικής αλλαγής ή μοριακής δυναμικής, η πρόσβαση στον ARIS μειώνει τον χρόνο επεξεργασίας από εβδομάδες σε ώρες. Η διαδικασία αίτησης είναι απλή και η τεχνική υποστήριξη βοηθά στη βελτιστοποίηση του κώδικα για παράλληλη επεξεργασία, μεγιστοποιώντας την απόδοση των πόρων σας.

Χρηματοδοτικά Εργαλεία και Πόροι

Το χρηματοδοτικό σκηνικό είναι πολυεπίπεδο και ενίοτε δυσνόητο, γι’ αυτό αξίζει να το εξετάσουμε πρακτικά. Στην κορυφή τοποθετείται το Horizon Europe, το πρόγραμμα-πλαίσιο της ΕΕ με προϋπολογισμό άνω των 95 δις ευρώ. Για την Ελλάδα, το ενδιαφέρον εστιάζεται στον Πυλώνα 2 (Παγκόσμιες Προκλήσεις) και στις δράσεις Marie Skłodowska-Curie. Η συμμετοχή απαιτεί εγγραφή στο Funding & Tenders Portal και απόκτηση ενός μοναδικού κωδικού PIC (Participant Identification Code).

Σε εθνικό επίπεδο, το ΕΣΠΑ 2021-2027 μέσω της ΓΓΕΚ (Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας) χρηματοδοτεί στοχευμένες δράσεις. Η δράση «Ερευνώ – Καινοτομώ» είναι η ναυαρχίδα για τις επιχειρήσεις, καλύπτοντας από βασική έρευνα έως βιομηχανική επίδειξη. Αυτό που συχνά παραβλέπεται είναι οι εθνικές υποδομές, όπως ο ΕΛΚΕ (Ειδικός Λογαριασμός Κονδυλίων Έρευνας) των πανεπιστημίων, που προσφέρει διοικητική υποστήριξη και διαχειρίζεται τα κονδύλια με διαφάνεια.

Πέραν των επιχορηγήσεων, υπάρχουν εναλλακτικοί πόροι που αξίζουν την προσοχή σας. Οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης διοχετεύονται σε μεγάλα εμβληματικά έργα, ενώ το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) προσφέρει ευέλικτες χρηματοδοτήσεις για μεταδιδακτορικούς ερευνητές και μικρές ομάδες. Το κλειδί εδώ είναι η συμπληρωματικότητα: μπορείτε να συνδυάσετε ένα εθνικό πρόγραμμα για εξοπλισμό με μια ευρωπαϊκή δράση για ανταλλαγές προσωπικού, δημιουργώντας ένα υβριδικό χρηματοδοτικό πακέτο.

Η πρόσβαση σε επιχειρηματικά κεφάλαια (VC) για τεχνοβλαστούς (spin-offs) έχει ωριμάσει σημαντικά. Ταμεία όπως το Metavallon και το Uni.Fund στοχεύουν σε εταιρείες έντασης γνώσης. Ωστόσο, η γέφυρα μεταξύ επιχορήγησης και επένδυσης είναι το λεγόμενο «κοιλάδι του θανάτου». Για να το γεφυρώσετε, αναζητήστε προγράμματα απόδειξης της ιδέας (Proof of Concept) που καλύπτουν τα πρώτα εμπορικά βήματα πριν το προϊόν είναι έτοιμο για επενδυτές.

Επιστήμη χωρίς φραγμούς και Διαχείριση Δεδομένων

Η Ανοιχτή Επιστήμη δεν είναι μια προσωρινή κατάσταση, αλλά μια θεσμική απαίτηση που μεταβάλλει τον τρόπο που λειτουργούμε. Στο Horizon Europe, η άμεση ανοιχτή πρόσβαση στις δημοσιεύσεις είναι απαραίτητη. Αυτό υποδηλώνει ότι το ολοκληρωμένο κείμενο του άρθρου σας οφείλει να είναι προσβάσιμο σε ένα ανοιχτό αρχείο, όπως το Zenodo ή το HELIX του ΕΚΤ, κατά την χρονική στιγμή δημοσίευσης, δίχως περίοδο εμπάργκο. Το τίμημα των άρθρων (APCs) πληρώνεται από το έργο, αλλά χρειάζεται να το υπολογίσετε στον προγραμματισμό σας.

Το Σχέδιο Διαχείρισης Δεδομένων (DMP) είναι ένα δυναμικό έγγραφο που ξεκινά στους πρωταρχικούς έξι μήνες του έργου. Δεν είναι γραφειοκρατική ενέργεια, αλλά οδηγός προστασίας για τα δεδομένα σας. Οφείλει να ανταποκρίνεται σε τέσσερα ερωτήσεις: Τι δεδομένα θα παραχθούν; Πώς θα δομηθούν και θα καταγραφούν; Πού θα αποθηκευτούν με ασφάλεια; Πώς θα μοιραστούν και πότε; Η εφαρμογή του μοντέλου DMPonline από το OpenAIRE είναι μια σωστή πρακτική που εξοικονομεί χρόνο.

Η θεμελιώδης κανόνας «όσο ανοιχτό είναι πιθανό, όσο κλειστό είναι υποχρεωτικό» είναι ο θεμελιώδης νόμος. Υπάρχουν νόμιμοι αιτίες για να διατηρήσετε δεδομένα κλειστά, όπως η ασφάλεια ιδιωτικών δεδομένων ιατρικών (GDPR) ή η επιχειρηματική χρήση μιας εφεύρεσης. Σε αυτές τις συνθήκες, πρέπει να το δικαιολογήσετε στο DMP. Αυτό που δεν είναι αποδεκτό είναι το «κλειστά εξ προεπιλογής». Οι αξιολογητές αξιολογούν πλέον την επίπεδο της διοίκησης δεδομένων με την παρόμοια αυστηρότητα που αξιολογούν την ακαδημαϊκή μεθοδολογία.

Συγκεκριμένα, η οργάνωση των δεδομένων αρχίζει από την ονοματολογία των αρχείων. Μια συμφωνία όπως «ΕΡΓΟ_ΠΕΙΡΑΜΑ_ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ_ΕΚΔΟΣΗ» προλαμβάνει το χάος. Η φύλαξη σε 3 αντίγραφα (ένα τοπικά, ένα σε ιδρυματικό server, ένα σε cloud) είναι το ελάχιστο επίπεδο ασφάλειας. Διαθέστε χρόνο στη παραγωγή πληροφοριών: ένα αρχείο χωρίς περιγραφή είναι σαν ένα τόμος χωρίς τίτλο στη

Προσωπικό και Ικανότητες

Πίσω από κάθε δημοσίευση και πατέντα υπάρχουν άνθρωποι με ειδικές δεξιότητες. Το ελληνικό ερευνητικό δυναμικό διακρίνεται από εξαιρετικά υψηλό ποσοστό κατόχων διδακτορικού, αλλά η πρόκληση είναι η διασύνδεση με την αγορά εργασίας. Παρατηρούμε μια αυξανόμενη ζήτηση για Data Stewards και Research Software Engineers, ρόλους που δεν υπήρχαν πριν από μια δεκαετία. Αυτοί οι επαγγελματίες εγγυώνται ότι τα ερευνητικά δεδομένα είναι FAIR (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable).

Η κινητικότητα των ερευνητών είναι θεμελιώδες στοιχείο του συστήματος. Οι δράσεις Marie Skłodowska-Curie (MSCA) δεν είναι απλά υποτροφίες, αλλά συνολικά προγράμματα εκπαίδευσης. Ένας μεταδιδακτορικός ερευνητής που μπαίνει σε ένα Δίκτυο Καινοτόμου Εκπαίδευσης (ITN) κερδίζει εμπειρία σε τρεις ξεχωριστούς τομείς: ακαδημία, βιομηχανία και δημόσιο φορέα. Αυτή η τριχοτόμηση δημιουργεί ένα προφίλ κατάλληλο να ηγηθεί διεπιστημονικών ομάδων στο μέλλον.

Για τους νέους επιστήμονες, η ανάπτυξη εγκάρσιων δεξιοτήτων είναι εξίσου σημαντική με την εξειδίκευση. Η ικανότητα γραφής προτάσεων (grant writing), η διαχείριση έργων και η επικοινωνία της επιστήμης είναι εργαλεία που διευρύνουν τις επαγγελματικές επιλογές. Συνιστούμε την παρακολούθηση εξειδικευμένων σεμιναρίων από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαχείρισης Έρευνας (EARMA) ή τα γραφεία μεταφοράς τεχνολογίας των πανεπιστημίων, που συχνά προσφέρουν δωρεάν εργαστήρια.

Η φυγή εγκεφάλων (brain drain) αλλάζει σταδιακά μέσω στοχευμένων θεσμικών παρεμβάσεων. Προγράμματα επαναπατρισμού, όπως οι έδρες «Σταύρος Νιάρχος» ή οι θέσεις του ΙΤΕ (Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας), δίνουν ανταγωνιστικούς μισθούς και αυτονομία. Το ζητούμενο για έναν έμπειρο ερευνητή που επιστρέφει δεν είναι μόνο ο μισθός, αλλά η δυνατότητα να οργανώσει τη δική του ανεξάρτητη ερευνητική ομάδα με εγγυημένη χρηματοδότηση για τα πρώτα πέντε χρόνια.

Από το Εργαστήριο στην Αγορά

Η μεταφορά τεχνολογίας είναι η τέχνη της μετατροπής της γνώσης σε αξία, και στην Ελλάδα έχει αποκτήσει δομή. Τα Γραφεία Μεταφοράς Τεχνολογίας (TTOs) των πανεπιστημίων είναι το πρώτο σημείο επαφής. Ο ρόλος τους δεν είναι γραφειοκρατικός αλλά στρατηγικός: αξιολογούν την εμπορική ελκυστικότητα μιας ανακάλυψης, διενεργούν αναζήτηση προηγούμενης τέχνης (prior art) και διαπραγματεύονται συμφωνίες αδειοδότησης. Εάν είστε ερευνητής, επισκεφθείτε το TTO σας πριν δημοσιεύσετε οτιδήποτε, για να μην καταστρέψετε άθελά σας την προοπτική κατοχύρωσης κατοχύρωσης ευρεσιτεχνίας.

Η δημιουργία τεχνοβλαστού (spin-off) είναι μια συναρπαστική αλλά απαιτητική διαδρομή. Το νομικό πλαίσιο επιτρέπει στους ερευνητές να κατέχουν μετοχές και να συμμετέχουν στη διοίκηση, διατηρώντας παράλληλα την ακαδημαϊκή τους θέση. Ωστόσο, η σύγκρουση συμφερόντων πρέπει να διαχειρίζεται με διαφάνεια. Συνιστούμε τη σύσταση μιας Ιδιωτικής Κεφαλαιουχικής Εταιρείας (ΙΚΕ) λόγω της ευελιξίας της και του χαμηλού αρχικού κεφαλαίου, αφού πρώτα λάβετε την έγκριση της Επιτροπής Δεοντολογίας του ιδρύματός σας.

Οι δράσεις ωρίμανσης, όπως τα προγράμματα Proof of Concept (PoC), είναι ο συνδετικός κρίκος που συχνά λείπει. Μια τυπική επιχορήγηση PoC καλύπτει δαπάνες όπως η ανάπτυξη πρωτοτύπου, η ανάλυση αγοράς και νομικές συμβουλές για την κατοχύρωση IP. Το ποσό κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 30.000 και 150.000 ευρώ. Το κρίσιμο ερώτημα που πρέπει να απαντήσετε στην αίτησή σας είναι: «Αποδείξαμε ότι η ιδέα λειτουργεί τεχνικά· τώρα θέλουμε να μάθουμε αν λειτουργεί εμπορικά».

Η δικτύωση με τη βιομηχανία δεν είναι μονόδρομος. Οι μεγάλες φαρμακευτικές ή εταιρείες πληροφορικής αναζητούν ενεργά συνεργασίες ανοιχτής καινοτομίας με ελληνικά εργαστήρια. Αυτό που προσφέρουν είναι πρόσβαση σε δεδομένα πραγματικού κόσμου και κλινικές δοκιμές. Αυτό που ζητούν είναι ευελιξία και ταχύτητα. Η συμβουλή μας είναι να έχετε έτοιμο ένα non-confidential pitch deck που να εξηγεί σε απλή γλώσσα το πρόβλημα που λύνετε και την επιστημονική σας υπεροχή, χωρίς να αποκαλύπτει εμπορικά μυστικά.

Παγκόσμια Δικτύωση και Σχεδιασμένες Συνεργασίες

Η επιστήμη είναι εκ φύσεως διεθνής και η συμμετοχή σε ευρωπαϊκά δίκτυα μεγιστοποιεί τον αντίκτυπο της δουλειάς σας. Οι Δράσεις COST (European Cooperation in Science and Technology) είναι ο ευκολότερος τρόπος για να κάνετε την αρχή. Δεν επιδοτούν την ίδια την έρευνα, αλλά πληρώνουν έξοδα δικτύωσης, ταξιδιών και συναντήσεων. Η συμμετοχή σε μια Δράση COST σας δίνει πρόσβαση σε μια κοινότητα εκατοντάδων ερευνητών και συχνά καταλήγει σε μελλοντικές προτάσεις Horizon Europe.

Οι διμερείς συμφωνίες της ΓΓΕΚ με χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία και το Ισραήλ διαθέτουν στοχευμένες προκηρύξεις. Αυτές οι δράσεις είναι λιγότερο ανταγωνιστικές από τις πανευρωπαϊκές και διευκολύνουν βαθύτερη συνεργασία. Για παράδειγμα, ένα ελληνογαλλικό έργο μπορεί να επιδοτηθεί από κοινού, με κάθε πλευρά να πληρώνει τα δικά της έξοδα από τον εθνικό της φορέα. Το όφελος είναι η απλοποιημένη γραφειοκρατία και η δυνατότητα ανταλλαγής διδακτορικών φοιτητών με πλήρη υποτροφία.

Η συμμετοχή σας σε μεγάλα συνέδρια χρειάζεται στρατηγική, όχι απλή παρουσία. Προτιμήστε συνέδρια που παρέχουν «matchmaking sessions» ή «poster pitches». Σχεδιάστε μια παρουσίαση διάρκειας τριών λεπτών που να αναλύει το πρόβλημα, τη λύση και το τι αναζητάτε (συνεργάτη, δεδομένα, χρηματοδότηση). Μην αγνοείτε τα ψηφιακά εργαλεία: διατηρήστε ένα ενημερωμένο προφίλ στο ResearchGate ή στο LinkedIn, όπου θα δημοσιεύετε τακτικά τις επιστημονικές σας δημοσιεύσεις και τις επιτυχίες των έργων σας.

Ο ρόλος του Εθνικού Σημείου Επαφής (NCP) είναι ανεκτίμητος και παραμελείται. Κάθε θεματική περιοχή του Horizon Europe έχει έναν ανάλογο NCP στην Ελλάδα, συνήθως στελεχωμένο από έμπειρους επιστήμονες. Μπορείτε να ορίσετε δωρεάν ραντεβού για να αξιολογήσουν την ιδέα της πρότασής σας πριν την υποβολή. Θα σας ενημερώσουν με ειλικρίνεια αν η ιδέα συνάδει στην προκήρυξη, ποια είναι τα αδύναμα σημεία και πώς να ξεπεράσετε τυπικά λάθη που συντελούν σε απόρριψη.

Εκτίμηση και Ποσοτικοποίηση Επίδρασης

Η απόδοση στην έρευνα δεν υπολογίζεται μόνο με τον όγκο των δημοσιεύσεων. Το σύστημα αξιολόγησης μετατοπίζεται προς την ποιοτική αξιολόγηση του αντικτύπου. Η Διακήρυξη DORA (San Francisco Declaration on Research Assessment) προωθεί την αξιολόγηση του περιεχομένου ενός άρθρου και όχι του δείκτη απήχησης (Impact Factor) του περιοδικού. Ως ερευνητική μονάδα, οφείλουμε να εφαρμόζουμε αφηγηματικά βιογραφικά (narrative CVs) που περιγράφουν τη προσφορά μας στην επιστήμη και την κοινωνία με συγκεκριμένα παραδείγματα.

Ο αντίκτυπος έχει πολλές πτυχές: επιστημονική, οικονομική, κοινωνική και πολιτική. Ένα έργο για την ποιότητα του αέρα στην Αθήνα έχει επιστημονικό αντίκτυπο αν εκδώσει νέα μοντέλα, αλλά κοινωνικό αντίκτυπο αν τα δεδομένα του εκμεταλλευτούν από τον δήμο για να σταματήσει την κυκλοφορία σε μια περιοχή. Κατά τον σχεδιασμό ενός έργου, σημειώστε συγκεκριμένους δείκτες απόδοσης (KPIs) για κάθε διάσταση. Μην μείνετε σε αόριστες υποσχέσεις για «βελτίωση της ποιότητας ζωής».

Η επικοινωνία των αποτελεσμάτων στο ευρύ κοινό είναι υποχρέωση, όχι προνόμιο. Οι δράσεις «Επιστήμη για την Κοινωνία» απαιτούν πλέον ένα ολοκληρωμένο πλάνο διάχυσης. Αυτό εμπεριέχει δραστηριότητες όπως:

  • Διεξαγωγή ανοιχτών ημερών στο εργαστήριο για σχολεία.
  • Κατασκευή σύντομων βίντεο κινουμένων σχεδίων που αναλύουν τα αποτελέσματα.
  • Παρουσία σε νυχτερινές εκδηλώσεις όπως η «Βραδιά του Ερευνητή».
  • Γράψιμο άρθρων πολιτικής (policy briefs) για υπεύθυνους χάραξης πολιτικής.

Η εσωτερική παρακολούθηση ενός έργου γίνεται μέσω δεικτών απόδοσης (KPIs) που καθορίζονται στη συμφωνία επιχορήγησης. Αυτοί μπορεί να είναι ποσοτικοί (π.χ., 5 δημοσιεύσεις, 2 συνέδρια) ή ποιοτικοί (π.χ., υιοθέτηση μιας μεθοδολογίας από δημόσιο φορέα). Η συμβουλή μας είναι να ορίσετε ρεαλιστικούς στόχους. Είναι προτιμότερο να δηλώσετε 3 δημοσιεύσεις και να παρουσιάσετε 4, παρά να στοχεύσετε για 10 και να απογοητεύσετε, αφήνοντας αρνητική εικόνα για μελλοντικές αξιολογήσεις.